Czy można pojęcia "skali" i "gamy" stosować zamiennie? Skala to szereg dźwięków ułożonych według konkretnego schematu. Natomiast gama jest jedną z podstawowych skal muzycznych. Składa się z siedmiu dźwięków, które tworzą znaną każdemu melodię...

Spójrz na rysunek 1. Kolejno następujące po sobie dźwięki białej klawiatury to:
C - D - E - F - G - A - B - C.
Zagrane w tej właśnie kolejności utworzą melodię gamy C-dur, którą myślę, że każdy zna w postaci tzw. solmizacyjnej, czyli:
"do - re - mi - fa - sol - la - si - do".
Jest to gama C-dur.

Co to są stopnie skali?

Na każdym stopniu gamy durowej możemy utworzyć skalę. Zastanawiasz się, co to są "stopnie"? O kolejnych dźwiękach w skali mówi się, że są kolejnymi jej stopniami. W teorii muzyki oznacza się je cyframi rzymskimi...
Tym razem pominę ten szczegół. Przecież nie wszystko na raz...

Aby obrazowo przedstawić definicję stopni w skali, posłużę się dosłowną metaforą... Pani pokonującej kolejne stopnie schodów, co widać na poniższym rysunku:

Pani na rysunku ma do pokonania schody - trzynaście stopni. Ostatni z nich rozpoczyna ponownie "maraton schodkowy". Każdy stopień opisałam nazwą konkretnego dźwięku. Pani zaczyna od pierwszego stopnia - dźwięku C. Gdy znajdzie się na ostatnim, możemy powiedzieć, że przebiegnie po dźwiękach znanej już nam skali chromatycznej...
Ponieważ artykuł ten kieruję głównie do gitarzystów - odniosłam rysunek schodków do schematu jednej struny. Po prawej stronie rysunku umieściłam pionową kreskę symbolizującą strunę B2. Progi na tej strunie oznaczyłam przez krótkie kreski poziome. Każdy próg to analogicznie jeden stopień pokonywanych przez Panią schodów.

Kolorem niebieskim oznaczyłam dźwięki (stopnie), charakterystyczne dla gamy C-dur... która brzmi tak, jak skala jońska C.
To właśnie w tym momencie pojawia się wątpliwość zamiennego stosowania pojęć "skali" i "gamy".

Zapamiętaj!

Gama to skala składająca się z siedmiu stopni. Skala jońska jest natomiast jedną z siedmiu skal, którą można utworzyć na dźwiękach gamy durowej. Jest ich siedem, ponieważ gama durowa składa się z siedmiu dźwięków. Od każdego z nich możemy zagrać jakąś skalę... Jeśli zaczniemy od pierwszego - dźwięki gamy durowej pokryją się nam z dźwiękami skali jońskiej.

Podsumujmy do tego momentu...

Skala jońska to melodia oparta na dźwiękach gamy durowej. Rozpoczyna ją pierwszy dźwięk gamy durowej. W teorii muzyki powiemy, że: Skala jońska to skala utworzona na I stopniu gamy durowej. Jeśli przełożymy to zdanie na gryf gitary, możemy powiedzieć, że: skala jońska jest pierwszą pozycją gamy durowej.

Zdaję sobie sprawę z zawiłości i pytań typu: "Po co tak to komplikować, skoro skala jońska i gama durowa brzmią tak samo?".
Serio, ma to swoje uzasadnienie. Z każdym kolejnym artykułem na temat skal, istota takiego podziału pojęć stanie się zrozumiała.
Na ten moment mamy poznać skalę jońską... która brzmi tak, jak gama durowa. Przyjrzyjmy się zatem tej skali...

Zbudujmy schody dla skali jońskiej...

W tym celu powróćmy do naszej bohaterki - biegającej po schodach Pani... i przyjrzyjmy się, jak będą wyglądać stopnie schodów, charakterystyczne dla skali jońskiej:

 Pani na rysunku pokonuje schody... skali jońskiej. Aby tak sie stało, "przeskakuje" przez różnej wysokości stopnie. Jest ich osiem. Niższy stopień odpowiada odległości jednego półtonu, natomiast ten wyższy - całego tonu (czyli dwóch półtonów). Jeśli kolejno pokonywanym stopniom: C - D - E - F - G - A - B - C przypiszę kolejne rzymskie cyfry: I - II - III - IV - V - VI - VII - VIII, otrzymam co następuje:

• I - dźwięk C - pryma
• II - dźwięk D - sekunda wielka
• III - dźwięk E - tercja wielka
• IV - dźwięk F - kwarta czysta
• V - dźwięk G - kwinta czysta
• VI - dźwięk A - seksta wielka
• VII - dźwięk B - septyma wielka
• VIII - dźwięk C - oktawa czysta

Kiedy Pani wskoczy na stopień F, pokona dystans interwału kwarty czystej, a więc odległość 6 półtonów. Gdy znajdzie się na ostatnim stopniu - przebiegnie interwał oktawy czystej, a więc 12 półtonów. Dla przypomnienia - interwał to odległość między dwoma dźwiękami, którą definiuje ilość dzielących te dźwięki półtonów. Punktem odniesienia do pokonywanych przez Panią stopni jest zawsze pierwszy stopień. Interwały charakterystyczne dla kolejnych stopni skali jońskiej C to:

• C - C1 ---> pryma
• C - D   ---> sekunda wielka
• C - E   ---> tercja wielka
• C - F   ---> kwarta czysta
• C - G   ---> kwinta czysta
• C - A   ---> seksta wielka
• C - B   ---> septyma wielka
• C - C2 ---> oktawa czysta

Po co uczyć się interwałów w danej skali?

Odpowiadam... Pozwala to zrozumieć m.in.:  Dlaczego takie, a nie inne akordy raz "pasują", a raz nie? Dlaczego jakiś akord "opisuje" brzmienie danej skali? Jak świadomie improwizować do progresji akordów, np.: Dm7 - G7 - Cmaj7? Dlaczego można tutaj zastosować materiał dźwiękowy skali jońskiej i z czego to wynika? Co oznacza to "maj7"?
Jak zagrać akordy, zapisane w sposób: III - VI - II - V - I ?... itd., itp... Naprawdę, nie da się tego "zrozumieć" na skróty, tak samo jak nie jest możliwe wybudowanie domu bez wylania fundamentów. Interwały... to fundamenty. Bardzo solidne fundamenty akordów, progresji akordów, skal oraz świadomej improwizacji. Jeśli ktoś zadaje pytanie...

"A po co mi to rozumieć, skoro ja to słyszę?", to odpowiadam także pytaniem: "A co słyszysz?"...

Warto sobie uświadomić, że tak naprawdę istota poznania teorii muzyki nie leży w "graniu muzyki" samej w sobie, natomiast w poznaniu "języka muzycznego". Nabywa się umiejętności "nazywania" owego "TO" i "CO", zapisywania dźwięku, czy akordu, a także "rozumienia", co muzyk ma na myśli "mówiąc"... itp., itd. Teoria muzyki do słyszenia nie jest niezbędna, ale do zdefiniowania tego, co się słyszy - już owszem.

Jak dopasować dźwięki, aby uzyskać brzmienie skali jońskiej?

• Pierwsza metoda to granie kolejnych interwałów: prymy, sekundy wielkiej, tercji wielkiej, kwarty czystej, kwinty czystej, seksty wielkiej, septymy wielkiej i oktawy czystej od wybranego, tego samego dźwięku.
• Druga metoda to granie kolejnych dźwięków w skali następujących po sobie, zachowując ściśle określoną odległość między nimi - półtonu lub całego tonu. W skali jońskiej między stopniami III-IV oraz VII-VIII występuje odległość jednego półtonu. W pozostałych przypadkach, jest to odległość całego tonu.

Rozmieszczenie dźwięków skali jońskiej C na gryfie gitary przedstawia poniższy rysunek:

Jaki akord opisuje skalę jońską?

Najpierw należy wyjaśnić, o co chodzi w pytaniu... To, że dany akord "opisuje" brzmienie jakiejś skali znaczy to samo, co - jaki akord można utworzyć na I stopniu danej skali.

No i mamy kolejną zagwozdkę... Jak się tworzy akord?
Ponieważ jest to temat na osobny artykuł... tym razem odpowiem wprost... "łopatologicznie" :P.

Akord, w którym pojawią się cztery dźwięki ze skali jońskiej,
kolejno opisujące I, III, V oraz VII jej stopień
- będzie akordem charakterystycznym dla tej skali.
Taki akord zapiszemy symbolem: Imaj7.

Przykład.

Skala jońska C składa się z dźwięków:
C (I) - D (II) - E (III) - F (IV) - G (V) - A (VI) - B (VII) - C (VIII).
Jeśli wybierzemy dźwięki opisujące stopnie I, III, V oraz VII, otrzymamy akord Cmaj7 (dźwięki: C - E - G - B, interwały: pryma, tercja wielka, kwinta czysta, septyma wielka).

Poniżej przedstawiam dwa diagramy akordu Cmaj7. Zwróć uwagę, jak rozmieszczone są dźwięki składowe tego akordu C-E-G-B względem toniki akordu - a więc dźwięku C. Są to przykłady rozmieszczenia interwałów tercji wielkiej, kwinty czystej oraz septymy wielkiej na gryfie gitary.

Diagram 1.

Pryma akordu Cmaj7 to dźwięk C. Prymą każdego akordu jest dźwięk go określający.

Kolejny interwał akordu durowego to tercja wielka. Tercja wielka tak naprawdę decyduje o tym, że mamy do czynienia z trybem durowym.
Każdy akord durowy zawiera ten interwał (wręcz "musi").
Zwróć uwagę jak rozłożone są na diagramie 1 dźwięki na strunach A oraz D. Pryma (dźwięk C) znajduje się na trzecim progu struny A, natomiast dźwięk tercji wielkiej (dźwięk E) - na drugim progu struny D. Taki układ dwóch dźwięków na strunach A i D zawsze będzie charakterystyczny dla interwału tercji wielkiej. Jeśli pryma akordu będzie na piątym progu struny A, to jego tercja wielka - na czwartym progu struny D...

Kolejnym składnikiem prezentowanego akordu jest kwinta czysta. W akordzie Cmaj7 rolę kwinty czystej pełni dźwięk G. Na diagramie jest to dźwięk struny G3. Kwintę czystą w tym przypadku określa układ dźwięków C-G, znajdujących się na trzecim progu struny A oraz trzy progi wyżej (w kierunku główki gitary) na strunie G (a więc dźwięk tej struny). Kwintę czystą zawsze utworzą dwa dźwięki, które dzieli odległość ośmiu półtonów. Kwintę określa zawsze piąty stopień skali. W przedstawionym artykule jest to skala jońska C, na której piątym stopniu znajduje się dźwięk G. Dźwięk G z dźwiękiem określającym pierwszy stopnień skali - dźwiękiem C, tworzy interwał kwinty czystej. Kwinta czysta to interwał charakterystyczny dla akordów tzw. "power-chords"... ale o tym innym razem. Wystarczy już informacji o kwincie czystej....

Wracając do składników akordu Cmaj7... Septyma wielka to ostatni interwał, który tworzy tego typu akord. Septymą wielką dla danego akordu zawsze będzie dźwięk o jeden półton niższy od interwału oktawy od dźwięku podstawowego tego akordu. Interwał oktawy utworzy zawsze para dźwięków o tej samej nazwie, różniąca się wysokością i oddalona o 12 półtonów. W akordzie Cmaj7 jego dźwiękiem podstawowym jest dźwięk C. Zatem interwał oktawy utworzy dźwięk C oddalony o 12 półtonów "dalej".
Septymą wielką jest więc dźwięk o półtonu niższy od dźwięku C, a więc dźwięk B. W przedstawionym diagramie dla akordu Cmaj7 (diagram 1) rolę septymy wielkiej pełni dźwięk struny B2.

Diagram 2.

Przyjrzyjmy się, jak to wygląda w przypadku innego rozmieszczenia dźwięków akordu Cmaj7... W tym celu spójrzmy na kolejny diagram tego akordu. Tercja akordu Cmaj7 - dźwięk E, znajduje się tym razem o interwał o oktawę wyżej (na piątym progu struny B2.

Układ dźwięków C-B, charakterystyczny dla interwału septymy wielkiej pozostaje bez zmian. Inaczej wygląda rozmieszczenie dźwięków C-G, określające interwał kwinty czystej. Takie usytuowanie dźwięków na strunach A i D jest bardzo charakterystyczne dla interwału kwinty czystej, tzn. dźwięk podstawowy na strunie A oraz dźwięk na sąsiedniej strunie (struna D) - dwa progi "dalej", Np. Jeżeli za dźwięk podstawowy przyjmiemy ten znajdujący się na progu piątym struny A, to interwał kwinty czystej utworzy dźwięk o dwa progi "dalej" - czyli na siódmym progu struny D... itd.

Podsumowanie - a więc skala jońska w skrócie...

• Melodię skali jońskiej można skojarzyć z:
  "do-re-mi-fa sol-la-si-do"...
• Skalę jońską należy skojarzyć z I stopniem gamy durowej
• Charakter skali jońskiej określają interwały tercji wielkiej oraz septymy wielkiej (czyli dźwięki na III i VII stopniu tej skali).
• W brzmienie skali jońskiej wpasuje się akord durowy z septymą wielką, ponieważ zawiera charakterystyczne dla tej skali interwały (patrz punkt wcześniej).
• Akord durowy z septymą wielką zapisujemy w postaci Imaj7, gdzie "I" oznacza dźwięk opisujący pierwszy stopień skali, a "maj7" - interwał septymy wielkiej zawierający się w tym akordzie.
• Skala jońska to skala siedmio-stopniowa.
• Kolejne stopnie skali jońskiej określają interwały: pryma - sekunda wielka - tercja wielka - kwarta czysta - kwinta czysta - seksta wielka - septyma wielka - oktawa.
• Kolejne stopnie skali jońskiej utworzą: cały ton - cały ton - półton - cały ton - cały ton - cały ton - półton.

Czas na praktykę...

Tak wiele informacji podanych w teorii, wymaga ich przełożenia na praktykę. Materiały dodatkowe dp artykułu zawierają zestawy ćwiczeń i zadań, które uporządkują nabytą wiedzę w praktyce.

Materiały dodatkowe do artykułu

/  Katarzyna Maliszewska /

Uwaga do artykułu

Ponieważ zdecydowana większość opracowań dostępnych na stronach internetowych nie stosuje nazwy H - przystaję w tym przypadku do tej większości, nazywając ten dźwięk w artykułach jako B.